Op 9 september jl. organiseerde Forum, Instituut voor Multiculturele Ontwikkeling, een expertbijeenkomst onder de noemer ‘Effecten van etnische diversiteit in scholen op onderwijsprestaties’. Aanleiding was de oratie van de onderwijssocioloog Jaap Dronkers bij zijn aantreden als hoogleraar aan de Universtiteit van Maastricht op 17 juni jl., waarin hij stelde dat een analyse van de Pisa-data (internationaal vergelijkend onderwijsresultatenonderzoek) laat zien dat er een negatief effect kan worden vastgesteld op de onderwijsresultaten van leerlingen die op ‘gemengde scholen’ zitten.

Forum had naast de genoemde prof. Dronkers drie andere onderzoekers gevraagd hun licht op dit vraagstuk te laten schijnen. Ook werd een korte samenvatting gegeven van de bevindingen van de Onderwijsinspectie in het laatste onderwijsverslag (2009) over segregatie. In de middag vond een discussie plaats met het onvermijdelijke panel, waarin dit keer twee Tweede Kamerleden, twee leden van de PO- en VO-raad en een rector van een school voor VO in de Rotterdamse binnenstad en Zeki Arslan van Forum.

Paul Schnabel, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau, merkte in zijn openingspraatje op dat deze discussie een goed voorbeeld is van wat wetenschapsbeoefening is: door middel van toetsbare argumenten komen tot een grotere kennis over het onderwerp. Deze discussie vertoont een sterke gelijkenis met de discussie van pakweg 50 jaar geleden over de ‘arbeidsverheffing’ van de witte arbeiders. Nog altijd gaat het om de centrale vraag: wat zijn de hoofdoorzaken van onderwijsachterstanden: vaardigheden/opleiding van de ouders?, clustering van problemen op school? Het pedagogische e/o schoolondersteunende klimaat thuis? Kwaliteit leerkrachten? Of is het eigenlijk alleen maar een kwestie van beeldvorming en zijn we eigenlijk zwartkijkers? Met 80% van de kinderen gaat het immers goed op school? Dat we die vragen nog altijd niet sluitend hebben beantwoord ondanks het vele onderzoek dat al is gepleegd, dwingt ons aan onszelf de vraag te stellen: zijn we eigenlijk wel experts als het over onderwijsachterstanden gaat?, aldus Schnabel.

Het belangrijkste uit het korte verhaal van Anne Bert Dijkstra van de Inspectie kan kort worden samengevat: in het PO is het aantal zwakke en zeer zwakke scholen onder scholen met veel achterstandsleerlingen (=ouders met lage opleiding) tweemaal zo groot als onder scholen die een meer evenwichtige populatie hebben. Ditzelfde geldt in het VO voor scholen met veel allochtone leerlingen (in het VO wordt de categorie ‘achterstandsleerling’ niet gehanteerd).

Paul Jungbluth, onderzoeker aan de Universiteit van Maastricht, kon kort zijn over zijn conclusie van zijn dataonderzoek onder leerlingen van ruim 150 basisscholen in Limburg: ‘Ik kan geen effect van diversiteit op de leerresultaten vinden’. Jungbluth had nog wel enige opmerkingen die in de discussies over onderwijsachterstandenbeleid, schoolverbetering en desegregatie op tafel moeten blijven. Allereerst stelde hij dat het inmiddels een sociologisch hard feit is dat scholen zich aanpassen aan hun publiek, m.a.w. scholen met een veeleisende en kritische klantengroep ontwikkelen zich tot een veeleisende en kritische organisatie en scholen met een weinig kritische oudergroep ontwikkelen zich tot een zwakke, weinige kritische organisatie. Op zich is deze kwaliteitsachteruitgang van scholen als gevolg van segregatie al voldoende reden om te kunnen stellen dat het de plicht van de overheid is segregatie te bestrijden. Hij merkte tevens op dat schooleffectiviteit feitelijk veel belangrijker is voor de onderwijsresultaten dan de etnische samenstelling van de leerlingpopulatie. Ook meent hij dat het heel goed mogelijk is dat we in de nabije toekomst tot de conclusie moeten komen dat de invloed van het thuismilieu nog veel belangrijker is dan we tot nu toe al aannamen.

Jaap Dronkers lichtte nogmaals toe hoe hij tot zijn conclusies is gekomen. Hij gaf aan dat het vanzelfsprekend al jaren bekend is dat intelligentie en thuismilieu de grootste invloed hebben op de onderwijsprestaties maar dat de sociaal-economische samenstelling van de leerlingpopulatie van een school ook van belang is. Op basis van de beschikbare gegevens kon hij niet anders dan tot de eerder bekend gemaakt conclusies komen.

Geert Driessen van het ITS in Nijmegen kwam in zijn verhaal tot min of meer dezelfde conclusies als Jungbluth: etnische compositie heeft nauwelijks of geen invloed op de onderwijsprestaties. Hij baseerde zich op een groot aantal internationale onderzoeken die in de afgelopen decennia zijn uitgevoerd, waarin dit aspect ook was meegenomen. Driessen zette ook vraagtekens bij de aanname dat diversiteit in school nog extra zou meewegen bovenop de etniciteitscomponent die al in de leerlingkenmerken is meegenomen.

Als laatste kwam Lex Herweijer, onderzoeker van het Sociaal en Cultureel Planbureau, aan het woord. Hij had naar aanleiding van de oratie van Dronkers de studies van het SCP op dit gebied nogmaals nagekeken en zag geen aanleiding om eerdere conclusies te herzien, t.w. dat de etnische samenstelling van de leerlingpopulatie van een school niet van invloed is op de schoolprestaties. Wel leek het door Dronkers gesignaleerde ‘feit’ ook in Nederland op te treden in het VO, maar verdween dit fenomeen als de resultaten per onderwijssoort werden opgesplitst. M.n. deze laatste opmerking was voor Dronkers aanleiding toe te zeggen een hernieuwde blik op zijn data te werpen, aangezien in de PISA-gegevens de leerlingen in de VO-leeftijd inderdaad ‘op een grote hoop worden gegooid’ en niet worden uitgesplitst naar schoolsoort. Dit alles in verband met de verschillende wijze waarop het onderwijs in de diverse landen is georganiseerd.

In de afsluitende vragenronde waren alle vier de heren het er grotendeels over eens dat, als je uitsluitend kijkt naar de invloed op leerprestaties, inzetten op kwaliteitsverbetering van de scholen en het onderwijzend personeel veel rendabeler is dan het moeizame proces van het beïnvloeden van de leerlingpopulatie.

De middagsessie samengevat :

De reden om segregatie in het onderwijs te bestrijden is niet in de eerste plaats het beter laten presteren van leerlingen maar het kweken van een groter wederzijds begrip, meer tolerantie en daarmee een prettigere samenleving.